Badanie ogólne moczu
Wstęp Przygotowanie do badania Badanie cech fizycznych Badanie cech chemicznych Mikroskopowe badanie osadu Tabela wartości prawidłowych
Wstęp

Badanie ogólne moczu jest jednym z powszechniejszych badań laboratoryjnych rutynowo wykonywanych praktycznie we wszystkich laboratoriach, głownie ze względu na jego dużą przydatność diagnostyczną w wykrywaniu i monitorowaniu leczenia pierwotnych (wrodzonych) i wtórnych (nabytych) zaburzeń funkcji układu moczowego oraz innych chorób lub stanów klinicznych, w których obserwuje się zmiany fizjologicznego (prawidłowego) składu moczu (np. cukrzyca, choroby wątroby, zaburzenia hormonalne, nadciśnienie). W badaniu tym ocenie podlegają cechy fizyczne (barwa, przejrzystość, zapach, odczyn, ciężar właściwy, osmolalność), cechy chemiczne (cukier, białko, urobilinogen, bilirubina, ciała ketonowe) oraz osad moczu (nabłonki, krwinki białe, krwinki czerwone, wałeczki, lipidy, śluz, bakterie, grzyby, pasożyty, składniki mineralne). Ponieważ na zawartość moczu poza wspomnianymi zaburzeniami fizjologii mają również wpływ m.in. nasza dieta, nawodnienie, aktywność fizyczna to, aby uzyskane wyniki badania ogólnego moczu były wiarygodne należy dobrze przygotować się do badania i odpowiednio pobrać materiał (mocz) zanim oddamy go do analizy do laboratorium diagnostycznego.

Powrót do początku

Przygotowanie do badania

Powrót do początku

Badanie cech fizycznych
Fizjologiczna barwa moczu

zależy od syntezowanych w organiźmie i wydalanych z moczem barwników, głównie produkowanego w stałej ilości przez nerki urochromu barwiącego mocz na kolor żółty. O ostatecznej barwie decyduje również ilość wydalanego moczu (wody), stąd wraz ze wzrostem stopnia zagęszczenia, mocz może przyjąć następujące barwy: wodojasną, słomkową, jasnożółtą, żółtą lub ciemnożółtą. Kolor moczu wynika także ze stosowanej diety, przyjmowanych leków i ich metabolitów, istniejących zaburzeń metabolicznych, jak również z obecności i stopnia nasilenia zmian chorobowych układu moczowego, przede wszystkim na tle zapalnym.

Prawidłowo: różne odcienie żółtego (słomkowa-ciemnożółta)

Prawidłowy mocz jest zupełnie przejrzysty. Zmętnienie moczu może nastąpić pod wpływem pojawienia się patologicznych lub wzrostu zawartości składników wchodzących w skład osadu moczu (lekko mętny, mętny, silnie mętny):

Prawidłowo: mocz przejrzysty


Choć ten parametr nie jest rutynowo zamieszczany na wyniku to warto wiedzieć, że w niektórych chorobach (głównie metabolicznych) lub zależnie od stosowanej diety lub przyjmowanych leków, mocz może charakteryzować się różnym zapachem, często bardzo specyficznym dla danej jednostki chorobowej.

Zakres wartości pH wynikających z prawidłowej funkcji nerek (zdolności do zakwaszania moczu przez kanaliki nerkowe) powinien mieścić się w granicach 4,5-6, to znaczy, że prawidłowy mocz powinien mieć odczyn lekko kwaśny. Jednakże parametr ten zależy również od rodzaju spożywanych pokarmów pH dieta bogatobiałkowa (mięsna); pH dieta jarska (warzywna)), stąd też za dopuszczalne wartości pH będące wypadkową tych dwóch powyższych czynników przyjmuje się zakres 4,5-8. Oznacza to, żę prawidłowy mocz może mieć odczyn lekko kwaśny, obojętny lub lekko zasadowy. Badanie to ma zastosowanie głównie w profilaktyce i leczeniu zaburzeń równowagi kwasowo-zasadowej i gospodarki wodno elektrolitowej jak również w diagnostyce kamieni nerkowych.

Zarówno niskie jak i wysokie wartości pH moczu świadczyć mogą o toczących się w organiźmie nieprawidłowościach metabolicznych jak i procesach chorobowych.

Prawidłowo: 4,5-8

Ciężar właściwy

Na wartości ciężaru właściwego moczu wpływają dwie składowe: zagęszczenie moczu (ilość wydalanej wody) oraz stężenia substancji w nim rozpuszczonych (elektrolity, glukoza, białko). Stąd też często duże ilości „wodnistego” moczu charakteryzują się wartościami poniżej, a obecność białka lub cukru (glukozy) powyżej zakresu wartości prawidłowych ciężaru właściwego w moczu, który wynosi 1,015-1,025 g/ml.

Nieprawidłowy ciężar właściwy moczu uzyskany na podstawie pojedynczego badania nie zawsze musi świadczyć o zaburzeniu funkcji nerek (w kanalikach nerkowych dochodzi do ostatecznego zagęszczenia moczu), ponieważ wielkość tego parametru kształtowana jest również przez inne czynniki, takie jak: dieta (spożywanie płynów) oraz utrata wody przez organizm drogą poza nerkową. Niepokoić się należy natomiast w sytuacji, gdy nieprawidłowości takie będą się powtarzać w próbkach moczu oddanych do badania w różnych, stosunkowo niedługich odstępach czasowych. W szczególności dotyczy to przypadku, gdy wartości ciężaru moczu mieszczą się:

  • poniżej zakresu referencyjnego, gdyż może to być pierwszy subkliniczny (nie objawiający się klinicznie) objaw przewlekłej niewydolności nerek,

  • w przedziale 1,010-1,012 g/ml, co może przemawiać za całkowita utratą zdolności zagęszczania i rozcieńczania moczu przez nerkę (izostenuria).

Prawidłowo: 1,015-1,025 g/ml

Osmolalność

Osmolalnością nazywamy liczbę moli substancji osmotycznie czynnych zawartych w 1 kg rozpuszczalnika (wody). Badanie to wykonywane jest bardzo rzadko, służy m.in. do oceny zdolności zagęszczania i rozcieńczania moczu przez nerkę, jak również do różnicowania kwasic metabolicznych z poszerzoną luką anionową.

Prawidłowo: 50-1400 mosmol/kg

Powrót do początku

Badanie cech chemicznych
Cukier (glukoza)

Mocz zdrowej osoby nie zawiera glukozy (albo składnik ten występuje w śladowych ilościach), gdyż jest ona reabsorbowana (wchłaniana zwrotnie) w kanaliku nerkowym z tzw. moczu pierwotnego. Jednakże w przypadku uszkodzenia nerek lub przekroczenia stężenia glukozy we krwi powyżej poziomu 180 mg/dl, co przewyższa wartość transportu maksymalanego dla glukozy przez zdrowe nerki, cukier ten może pojawić się w moczu. Zjawisko to określane jest mianem „cukromoczu” lub glukozurii.

Prawidłowo: brak

Białko

Bardzo waży składowa badania ogólnego moczu służąca do oceny funkcji zarówno kłębuszków (odpowiedzialnych za zależną od wielkości cząsteczki filtrację białka do moczu pierwotnego) jak ikanalików nerkowych (odpowiedzialnych za wchłanianie zwrotne przefiltrowanych białek do krwioobiegu). Prawidłowy mocz zawiera bardzo małe ilości białka (tzw. białkomocz fizjologiczny), czyli do 150 mg/dobę, a więc poniżej progu czułości (wykrywania) rutynowo stosowanych metod oznaczania białka w moczu wynoszącego 200 mg.


Istnieją również sytuacje, w których może dojść do jednorazowego pojawienia się białka w moczu, nie świadczącego o patologii (białkomocz czynnościowy), jak np:

  • nadmierny lub długotrwały wysiłek fizyczny,

  • gorączka,

  • oziębienie lub ogrzanie okolicy nerek,

  • dłuższe przebywanie w pozycji stojącej (białkomocz ortostatyczny),

  • stres.

Spośród wszystkich białek mogących przedostawać się do moczu, największe znaczenie ma albumina, która ze względu na stosunkowo niedużą masę cząsteczkową, pojawia się w nim już podczas niewielkiego wzrostu przepuszczalności błony filtracyjnej kłębuszków nerkowych. Wykrywanie albuminy w moczu przeprowadza się w tzw. dobowej zbiórce moczu, jeżeli w badaniu ogólnym stwierdzono śladowe ilości białka. Ilościowo oznaczone wydalanie albumin w przedziale 30-300 mg/dobę określa się mianem mikroalbuminurii. Mikroalbuminuria uznawana jest za wczesny wskaźnik uszkodzenia nerek, co ma duże znaczenie w rozpoznaniu nefropatii cukrzycowej (uszkodzenie kłębuszków nerkowych w przebiegu cukrzycy) i samoistnego nadciśnienia tętniczego, a jej wczesne wykrycie pozwala wdrożyć efektywne leczenie opóźniające postępujące uszkodzenie nerek.

Urobilinogen, bilirubina

Oba związki, zwane również barwnikami żółciowymi, powstają w wyniku metabolizmu zawartej werytrocytach hemoglobiny, jej prekursorów, znajdującej się w mięśniach mioglobiny, a także innych hemoprotein (białek zawierających hem). Metabolizm ten w pierwszym etapie prowadzi do uwolnienia zawartego w wyżej wymienionych cząsteczkach hemu. Ten ostatni ulega następnie przekształceniu do bilirubiny, która z kolei jest transportowana w połączeniu z albuminą (tzw.bilirubina pośrednia) do wątroby, gdzie jest wychwytywana z krwi, sprzężana z glukuronidami (tzw. bilirubina bezpośrednia) iwdalszej kolejności wydzielana z produkowaną w wątrobie żółcią do światła przewodu pokarmowego. W jelicie bilirubina przekształcana jest przez znajdującą się tam florę bakteryjną do urobilinogenu, który w znacznej części jest wydalany z kałem w postaci sterkobilinogenu lub w niewielkim stopniu przedostaje się do krążenia, skąd jest wychwytywany przez wątrobę. Ponieważ wychwyt ten nie jest całkowity to jakaś część urobilinogenu pozostaje we krwi i jest następnie filtrowana przez nerki iwydalana z moczem. Dlatego też w prawidłowym moczu urobilinogen może być obecny w niewielkich ilościach (do 1 mg/dl), przy jednoczesnym braku bilirubiny.

Badanie obecności barwników żółciowych w moczu, ze względu na duży udział wątroby w ich powstawaniu, jest przydatne do oceny funkcji tego narządu jak również służy do różnicowania typów żółtaczek.

Prawidłowo: bilirubina brak, urobilinogen do 1 mg/dl

Ciała ketonowe

Do związków ketonowych zaliczamy głównie: kwas acetooctowy, aceton i kwas β hydroksymasłowy, aich obecność w wydalanym moczu może świadczyć o zaburzeniu gospodarki węglowodanowej itłuszczowej.

Prawidłowo: brak

Powrót do początku

Mikroskopowe badanie osadu

W analizie tej ocenie podlegają nierozpuszczalne składniki moczu. Część z nich jest stale obecna wmoczu, a tylko w stanach patologicznych dochodzi do wzrostu ich liczby ponad dopuszczalne wartości (zmiany ilościowe osadu moczu). Niektóre z nich już poprzez swoją obecność w moczu świadczą o patologii (zmiany jakościowe osadu moczu), a jeszcze inne mogą być wyraźnie związane zrodzajem stosowanej diety i pH lub zażywanymi lekami.

Zmiany ilościowe osadu moczu Zmiany jakościowe osadu moczu (patologiczne) Składniki mineralne moczu

Zmiany ilościowe osadu moczu

Krwinki czerwone (erytrocyty)

Dopuszczalne wartości erytrocytów w polu widzenia mikroskopu wahają się w granicach 0-3 (w.p.w.), przy czym u kobiet mogą występować w większych ilościach w okresie przed i po menstruacyjnym. Dotyczy to zarówno krwinek pochodzących z górnego (tzw. krwinki czerwone wyługowane) jak izdolnego odcinka dróg moczowych (tzw. krwinki świeże). Gdy w osadzie moczu stwierdza się ilości większe niż dopuszczalne, nie powodujące jednak zmiany barwy ani zmętnienia moczu, mówimy o tzw. mikrohematurii (krwinkomoczu). Natomiast, gdy ilość krwinek czerwonych w moczu jest tak duża, że powoduje widoczną „gołym okiem” zmianę zabarwienia moczu (różowy, czerwony, brązowy) wówczas mówimy o hematurii (krwiomoczu).

Prawidłowo: 0-3 w polu widzenia (u kobiet do 5)

Krwinki białe (leukocyty)

Występują w moczu prawidłowym w ilości 0-5 w.p.w. Wzmożone wydalanie z moczem leukocytów określa się mianem leukocyturii, lub ropomoczu w przypadku, gdy mocz swoim wyglądem przypomina ropę.

Prawidłowo: 0-5 w polu widzenia

Nabłonki płaskie

W prawidłowym moczu mogą występować tylko nabłonki płaskie wielokątne, zwykle w niewielkich ilościach. Nabłonki te ze względu na fakt, że wyścielają dolne drogi wyprowadzające mocz stanowią niemal stały składnik osadu moczu. Fizjologicznie u kobiet ich liczba może wzrosnąć w pierwszym trymestrze ciąży lub przed okresem menstruacyjnym. Zwiększona ilość komórek nabłonkowych wzrasta również w stanach zapalnych miejsc, które pokryte są tym nabłonkiem, głównie podczas zapalenia cewki moczowej.

Prawidłowo: pojedyncze,nieliczne w polu widzenia

Wałeczki szkliste

Wałeczkami moczowymi nazywamy charakteryzujące się różną wielkością, kształtem oraz materiałem, zktórego zostały utworzone twory będące odlewami światła kanalików i cewek zbiorczych nerek. Rozróżnia się kilka rodzajów wałeczków, jednakże fizjologicznie występującymi są tylko wałeczki szkliste. Zbudowane są one jedynie z białka i w prawidłowym moczu mogą pojawić się tylko w niewielkich ilościach.

Prawidłowo: pojedyncze

Zmiany jakościowe osadu moczu (patologiczne)
Lipidy

Ich obecność świadczy o dość mocno zaawansowanym uszkodzeniu nerek. Często w takim moczu obserwuje się ponadto wałeczki tłuszczowe, kryształy cholesterolu oraz znaczny białkomocz.

  • zespół nerczycowy

Pasma śluzu

  • zapalenia dróg moczowych
Nabłonki okrągłe

Nabłonki okrągłe pochodzą z górnych części dróg moczowych. Pojawienie się ich w moczu przemawia za uszkodzeniem nerek, bowiem nabłonki te wyścielają światło kanalików nerkowych:

  • martwica cewek nerkowych,

  • aktywne proliferacyjne kłębuszkowe zapalenie nerek.

Bakterie, komórki drożdży, pierwotniaki

  • stany zapalne i grzybicze dróg moczowych,
  • zanieczyszczenie moczu florą egzogenną, wskutek nieprawidłowego pobrania materiału.
Wałeczki

Możliwe przyczyny

erytrocytarne

- kłębuszkowe zapalenie nerek

leukocytarne

- odmiedniczkowe zapalenie nerek

ziarniste

- ciężkie uszkodzenie miąższu nerek

nabłonkowe

- ostra niewydolność kanalików nerkowych

tłuszczowe

- zespół nerczycowy

woskowe

- ciężkie nefropatie bakteryjne,

drożdżowe

- stany zapalne lub grzybicze dróg moczowych

Składniki mineralne moczu

Składnikami mineralnymi moczu są kryształy różnych związków chemicznych. Obecność większości z nich zależy od pH oraz diety, stąd ich wykrycie w moczu nie ma większego znaczenia diagnostycznego, za wyjątkiem profilaktyki i leczenia kamicy nerkowej. Nie mniej jednak niektóre z nich nie powinny występować w prawidłowym moczu i bezwzględnie świadczą o przebiegu procesu chorobowego

Powrót do początku

Tabala wartości prawidłowych

Badana cecha | Wartości prawidłowe

Cechy fizyczne i chemicznemoczu

Barwa różne odcienie żółtego
(słomkowa-ciemnożółta)

Przejrzystośćmocz przejrzysty

pH6 (w zależności od diety 4,5-8)
(lekko kwaśny, obojętny, lekko zasadowy)

Ciężar właściwy1,015-1,025 g/ml

Osmolalność 50-1400 mosmol/kg

Cukier (glukoza)brak (nb)

Białkobrak (nb)

Bilirubinabrak (nb)

Urobilinogen<1 mg/dl

Ciała ketonowebrak

Osad moczu

Erytrocyty (E)0-3 (u kobiet 5) w polu widzenia (wpw)

Leukocyty (L)0-5 w polu widzenia (wpw)

Nabłonki płaskiepojedyncze

Wałeczki brak lub pojedyncze wałeczki szkliste

Kryształybrak lub obecne w zależności od diety


Powrót do początku

Autor: Marek Nocuń

Serwis o Zespole Nerczycowym ma charakter jedynie informacyjny. Wszelkie decyzje odnośnie leczenia muszą być podejmowane w porozumieniu z lekarzem i za jego zgodą. Strona jest prowadzona przez osobę fizyczną wyłącznie w celach osobistych. Wykonanie: Mariusz Brodda © 2004 - 2005

statystyki www stat.pl